Kornwalia
Z Wikipedii
| Hrabstwo | |||||
| Kornwalia |
|||||
|
|||||
Położenie na mapie kraju |
|||||
| Państwo |  Wielka Brytania |
||||
| Kraj |  Anglia |
||||
| Region | South West England | ||||
| Stolica | Truro | ||||
| Powierzchnia | 3 547 km² | ||||
| Wysokość | 0 – 200 m n.p.m. | ||||
| Ludność (2005) • liczba ludności • gęstość |
519 000 144 os./km² |
||||
 Galeria zdjęć w Wikimedia Commons |
|||||
| Strona internetowa | |||||
Kornwalia (ang. Cornwall IPA: /ˈkɔ:nwɒl/; kor. Kernow IPA: /ˈkɛ(r)nɔʊ/ lub /ˈkɛ(ɹ)nɔʊ/) – kraina geograficzno-historyczna i zarazem najbardziej wysunięte na południowy zachód hrabstwo Anglii, położone na Półwyspie Kornwalijskim, na zachód od rzeki Tamar. Centrum administracyjnym, a także jedynym miastem o statusie katedralnym (city) jest Truro. Kornwalia zajmuje powierzchnię 3 563 km² łącznie z Wyspami Scilly, położonymi 45 km od Land's End – najbardziej na południowy zachód wysuniętego fragmentu hrabstwa. Średnia gęstość zaludnienia hrabstwa wynosi 144 osoby na kilometr kwadratowy.
Kornwalię charakteryzują dzikie krajobrazy wrzosowiska, długa i urozmaicona linia brzegowa oraz łagodny klimat. Krajobraz górniczy Kornwalii i Zachodniego Devonu w roku 2006 wpisano na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturalnego i Przyrodniczego UNESCO. Istotną dziedziną gospodarki regionu jest turystyka (24% przychodu). Kornwalia jest jednak jednym z najbiedniejszych regionów Wielkiej Brytanii (średnia płaca wynosi 62% w stosunku do średniej wysokości wynagrodzeń w Wielkiej Brytanii)[1] z najmniejszym wkładem do gospodarki narodowej.
Kornwalijczycy to jeden z sześciu narodów celtyckich. Niektórzy mieszkańcy protestują przeciw obecnemu statusowi politycznemu Kornwalii i domagają się większej autonomii.
[edytuj] Podział administracyjny hrabstwa
Kornwalia składa się z siedmiu dystryktów. Podział na dystrykty odzwierciedla mapa.
|
[edytuj] Nazewnictwo
.jpg&filetimestamp=20050907194049)
Nazwa Kornwalii (korn. Kernow) pochodzi od zamieszkującego niegdyś obecny obszar półwyspu celtyckiego plemienia, które Rzymianie nazywali Cornovii. Słowo to pochodziło od jeszcze wcześniejszej nazwy plemienia Brytów – Corneu. Celtycki rdzeń cern lub łacińska nazwa cornu – oba oznaczające “róg” lub “półwysep”[2] – mogą wskazywać, że nazwa odnosi się do kształtu Kornwalii[3]. Podobnie używana od ok. 700 n.e. nazwa Cornubia oznaczająca “ludzi rogu”[4] nawiązuje do kształtu półwyspu.
W VI i VII wieku nazwa Cornubia przeszła liczne zmiany w związku z ewolucją języka staroangielskiego[5]. Anglosasi wprowadzili przyrostek -wealas ("cudzoziemcy"), który w połączeniu z jedną z nowszych form utworzył określenie Corn-wealas[6].
[edytuj] Symbole Kornwalii
[edytuj] Flaga Kornwalii
Zobacz więcej w osobnym artykule: Flaga Kornwalii.St Piran's Flag – sztandar św. Pirana jest czarnym prostokątem z białym krzyżem prostopadłym do podstaw i boków. Według legendy twórca flagi, św. Piran (VI w., patron kornwalijskich górników cyny)[7], utworzył ten znak widząc rozpuszczającą się w ogniu rudę cyny[8]. Jej pochodzenie jest jednak nieustalone. Przyjmuje się, że flaga pochodzi sprzed 1188, kiedy to była używana podczas wojen krzyżowych. Jeden z pierwszych wizerunków flagi widnieje w witrażu katedry w Westminster. Napis wykonano w celu uczczenia pamięci kornwalijskiego wynalazcy Richarda Trevithicka. Flaga przypomina flagę św. Dawida.
Flaga stosowana jest głównie w celu podkreślenia odrębności narodowej, choć identyfikują się z nią również nacjonaliści kornwalijscy. Używa się jej podczas obchodów świąt kornwalijskich, jak np. St. Piran's Day czy Helston Flora Day. Często pojawia się na samochodach w miejsce znaku GB – pod flagą widnieje wtedy podpis Kernow (korn. Kornwalia). Motywu, zaczerpniętego z flagi, używa kornwalijski zespół rugby All Saints oraz firma spożywcza Ginsters.
[edytuj] Patroni Kornwalii
Zobacz więcej w osobnym artykule: święty Piran.Za patrona regionu uważa się opata z początku VI wieku, św. Pirana. Jest on również patronem górników cyny. Z jego osobą związanych jest wiele legend kornwalijskich[9]. Do tego miana kandydują również św. Petroc, którego korzenie sięgają najpewniej Walii[10], i św. Michał[11]. Św. Michał utożsamiany jest tradycyjnie z St Michael's Mount, a św. Petroc – z Padstow. Dzień patrona – św. Pirana – obchodzi się corocznie 5 marca[12].
[edytuj] Inne symbole
Flagą Księcia Kornwalii jest czarny prostokąt z trójkątem równobocznym ułożonym z czternastu złotych monet tle, zwróconym wierzchołkiem w dół. Metale, zwłaszcza cyna i miedź, są często wykorzystywane w symbolice Kornwalii z racji ich znaczenia dla gospodarki regionu.
Symbolem Kornwalii jest wrończyk (Pyrrhocorax pyrrhocorax) – w poezji kornwalijskiej używa się go jako symbolu regionu. W Kornwalii wierzono również, że król Artur żyje obecnie pod postacią wrończyka. Jego angielska nazwa chough często służyła w Anglii jako przydomek Kornwalijczyka[13]. Wizerunek ptaka znajduje się w herbie Kornwalii. Ptak, ongiś popularny w Kornwalii, obecnie na większą skalę żyje tylko w Irlandii[13].
Choć Kornwalia nie ma oficjalnego symbolu kwiatowego, jego rolę pełni często wrzosiec rozpierzchły (Erica vagans L.)[14] oraz żonkil, eksponowany głównie w dniu św. Pirana.
Kowadło jest symbolem kornwalijskich kowali i oznacza honor[15]. Jest to również odwołanie do Michaela An Go (pol. Kowalski), przywódcy rebelii z r. 1497.
[edytuj] Język kornijski
Zobacz więcej w osobnym artykule: język kornijski.Język kornijski należy do grupy języków celtyckich i jest blisko spokrewniony z walijskim i bretońskim, mniej z irlandzkim, szkockim gaelickim i manx. Kornijski funkcjonował jako język społeczności do końca XVIII wieku. W roku 1904 został opublikowany "Podręcznik języka kornijskiego" autorstwa Henry’ego Jennera. Badania z roku 2000 wykazały, że językiem kornijskim posługuje się płynnie ok. 300 osób, a 3000 użytkowników jest w stanie przeprowadzić prostą rozmowę w tym języku[16]. W Wielkiej Brytanii język jednak nie ma określonego statusu prawnego, niemniej jednak naucza się go w ok. dwunastu szkołach podstawowych. Używany jest okazjonalnie przy uroczystościach świeckich i religijnych[17]. W roku 2002 język kornijski został oficjalnie uznany jako język mniejszości narodowej w Wielkiej Brytanii[18] , a w roku 2005 lokalne władze otrzymały dotacje od rządu na jego promocję i ochronę[19]. Standardową formę języka przyjęto w roku 2008[20]. Dwóch członków Parlamentu Wielkiej Brytanii, Andrew George, deputowany z St Ives i Dan Rogerson, reprezentujący Kornwalię Północną, złożyło przysięgi parlamentarne po kornijsku.
[edytuj] Geografia
[edytuj] Linia brzegowa
Hrabstwo Kornwalia zajmuje czubek półwyspu położonego na północnym zachodzie wyspy Wielka Brytania i dlatego narażone jest na działanie silnych wiatrów wiejących od Oceanu Atlantyckiego.
Północne i południowe wybrzeże półwyspu różnią się znacząco. Północne wybrzeże, leżące bezpośrednio nad Atlantykiem, ma charakter klifowy – tu właśnie, między miejscowościami Boscastle i Tintagel znajduje się High Cliff, najwyższy klif w Kornwalii (224 m). Jednocześnie są tu również długie piaszczyste plaże, będące atrakcją turystyczną, m.n. w Bude, St Ives czy też Newquay. W tej części wybrzeża swe ujście znajdują dwie rzeki: Hayle oraz Camel, która stwarza warunki do istnienia bezpiecznej przystani w Padstow. Wybrzeże południa Kornwalii, zwane rivierą, jest bardziej osłonięte, toteż są tam lepsze warunki dla bezpiecznych przystani w ujściach rzek, m.in. miasta Falmouth i Fowey. Plaże na południu pokrywa gruboziarnisty piasek, gdzieniegdzie spotyka się też skaliste platformy abrazyjne.
[edytuj] Ukształtowanie powierzchni i budowa geologiczna
Wnętrze Półwyspu Kornwalijskiego składa się z pasów wyżyn rozciągniętych w kierunku równoleżnikowym. Wyżyny te tworzą masywy granitowe. Przykładem jest płaskowyż Bodmin Moor, na którym znajduje się Brown Willy – najwyżej położony punkt Kornwalii. Następnie (ze wschodu na zachód) pojawia się wywyższenie wokół St Austell, Camborne, półwysep Penwith i Land's End[21]. Z intruzywnych granitów zbudowane są także Wyspy Scilly (obecnie częściowo zatopione) oraz wzgórza na obszarach graniczących z Kornwalią, takich jak Dartmoor. W strefach kontaktowych między masywami granitowymi a osadowymi skałami osłony tychże masywów miały miejsce intensywne procesy metamorfizmu kontaktowego i mineralizacji. Zjawiskom tym Kornwalia zawdzięcza posiadanie rud metali kolorowych: cyny, miedzi, ołowiu i cynku[22], które do XX wieku miały dla regionu kluczowe znaczenie gospodarcze. Proces wietrzenia granitu spowodował również powstanie złóż kaolinu – glinki używanej jako surowiec do produkcji porcelany, zwłaszcza w okolicy St Austell, które do dziś jest ważnym centrum przemysłu ceramicznego[23][24].
Granitowy płaskowyż otoczony jest przez bardziej żyzne grunty pastwiskowe. Przy południowym wybrzeżu zadrzewione doliny stwarzają dobre warunki do wegetacji roślinności lubiącej klimat ciepły i wilgotny. Teren ten położony jest głównie na warstwach piaskowca i łupków. Północny wschód Kornwalii leży na skałach pochodzących z karbonu, zwanych inaczej Culm Measures[25].
Będący częścią Półwyspu Kornwalijskiego półwysep Lizard przejawia dużą odmienność w porównaniu z resztą kraju. Jest to jedyny na terenie Wielkiej Brytanii[26] obszar występowania ofiolitu – kompleksu skał magmowych uformowanego pod powierzchnią oceanu. Część ultrazasadowych skał ofiolitu została zmetamorfizowana i obecnie występuje jako powstałe w prekambrze serpentynity, głównie ciemnozielone i czerwone. Tworzą one widowiskowe klify; małe odłamki serpentynu są sprzedawane w sklepach z pamiątkami. Wnętrze półwyspu pokrywają mało żyzne gleby o niewielkiej miąższości, leżące przeważnie bezpośrednio na podłożu zbudowanym ze skał ultrazasadowych. Obszar ten jest dość jałowy, porastają go najczęściej wrzosowiska.
[edytuj] Klimat
Kornwalia zajmuje najbardziej na południe wysuniętą część Wielkiej Brytanii, dlatego jej klimat jest stosunkowo ciepły i słoneczny. Przeważają łagodne zimy, a mróz i śnieg są zjawiskiem bardzo rzadkim, z wyjątkiem wyżyny w środku Półwyspu Kornwalijskiego. Średnia temperatura roczna dla większości Kornwalii wynosi między 9,8 a 12°C, i jest nieco niższa dla obszarów położonych wyżej[27]. Kornwalia znajduje się pod wpływem łagodnych wiatrów, przeważnie zachodnich z Oceanu Atlantyckiego i jest stosunkowo deszczowa, choć mniej niż bardziej na północ wysunięte obszary zachodniego wybrzeża Wielkiej Brytanii, od 1051 do 1290 mm w skali rocznej[28]. Na większości terytorium hrabstwa nasłonecznienie wynosi ponad 1541 godzin w roku[29]. Niniejszy wykres przedstawia temperatury minimalne i maksymalne oraz sumę opadów[30] w Mawgan, południowo-zachodniej części hrabstwa.
 Średnia temperatura i opady dla Mawgan  |
|||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Miesiąc | Sty | Lut | Mar | Kwi | Maj | Cze | Lip | Sie | Wrz | Paź | Lis | Gru | Roczna |
| Średnie najwyższe temperatury °C (°F) | 8.5 (47) |
8.5 (47) |
9.8 (50) |
11.6 (53) |
14.5 (58) |
16.8 (62) |
19 (66) |
19.1 (66) |
17.1 (63) |
14.1 (57) |
11.2 (52) |
9.5 (49) |
13,3 (56) |
| Średnie najniższe temperatury °C (°F) | 3.8 (39) |
3.5 (38) |
4.6 (40) |
5.5 (42) |
8.2 (47) |
10.8 (51) |
13.1 (56) |
13.2 (56) |
11.4 (53) |
9.1 (48) |
6.4 (44) |
4.9 (41) |
7,9 (46) |
| Opady mm (cale) | 119.9 (4.72) |
86.8 (3.42) |
81.1 (3.19) |
62 (2.44) |
58.5 (2.3) |
65.2 (2.57) |
55.7 (2.19) |
73.2 (2.88) |
89.8 (3.54) |
108.2 (4.26) |
121.1 (4.77) |
121.1 (4.77) |
1 042,6 (41,05) |
| Źródło: Met Office[30] 15.12.2008 | |||||||||||||
[edytuj] Środowisko naturalne
[edytuj] Fauna i flora
Niewielkie uprzemysłowienie terenu, jak również jego niezdatność do intensywnego rolnictwa, zwłaszcza w głębi półwyspu spowodowały, że region ten wyróżnia się dobrze zachowaną różnorodnością gatunkową flory i fauny. W regionie wypas bydła nigdy nie był intensywny i dużą rolę w kształtowaniu krajobrazów otwartych odegrały naturalne pożary[31]. W efekcie powstały korzystne warunki do rozwoju wrzosowisk z przewagą wrzosu, różnych gatunków wrzośców, w tym endemitu – wrzośca rozpierzchłego, rosnącego tylko na Półwyspie Lizard[32]. Na wrzosowiskach rosną poza tym borówki czarne (lokalnie zwane whortleberry[31]) i kolcolisty.
Na wrzosowiskach spotyka się żmije zygzakowate – jedyny jadowity gatunek węża w Wielkiej Brytanii. Liczne sztolnie po kopalniach stanowią dobre warunki do rozwoju fauny nietoperzy. W miejscach podmokłych, w tym w zbiornikach po odkrywkowych kopalniach gliny, spotyka się żaby, ropuchowate i ważki różnoskrzydłe[31]. Obok krajobrazów mniej lub bardziej typowych dla regionu, stworzone tu zostały ogrody sztucznie urządzone w celu zgromadzenia flory i fauny subtropikalnej, zwłaszcza motyli i ptaków. Miejscem wyjątkowym pod tym względem jest Tehidy Park niedaleko Camborne[33].
[edytuj] Stan środowiska naturalnego
Środowisko naturalne w Kornwalii, jedno z naturalnych i ważnych bogactw zważywszy na rolę turystyki dla gospodarki regionalnej, narażone jest na liczne czynniki destrukcyjne, wynikające zarówno z tendencji ogólnoświatowych, np. globalne ocieplenie, jak i typowo lokalnych, związanych z położeniem geograficznym. Typowe dla tego regionu są powodzie – Agencja Środowiska ocenia, że w regionie South West England na powódź narażonych jest 100 000 gospodarstw[34]. W Kornwalii szczególnie narażona jest dolina rzeki Tamar, podczas powodzi 2000-2001 ucierpiały 63 domostwa. W możliwym do przewidzenia czasie regionowi nie zagrażają niebezpieczeństwa związane z podnoszeniem się poziomu morza – od roku 1915 poziom podniósł się o 17 cm[34]. Położenie w pobliżu Atlantyku i małe uprzemysłowienie sprawia, że w Kornwalii powietrze jest czyste[35]. Jakość wody w rzekach oceniana jest na bardzo dobrą i stale się polepsza: w 1992 stan czystości wód oceniano na 82% a w roku 2001 – na 92%[36]. Wody wszystkich rzek na każdym odcinku są co najmniej dobrej jakości[36]. Niemniej jednak obserwuje się spadek zarybienia rzek: w roku 1994 z wód Kornwalii wyłowiono 4000 łososi, w roku 2001 tylko 500[37]. Pozytywne tendencje występują również w stanie czystości wód w kąpieliskach nadmorskich, a stan czystości wód w nich wynosił w roku 2001 79%[38]. Na terenie hrabstwa znajdują się trzy rezerwaty przyrody rangi krajowej (0.58% powierzchni hrabstwa) i sześć lokalnych. Ponadto są tu 63 inne obszary chronionej przyrody i krajobrazu, 103 stanowiska geologiczne jak i 144 chronione obszary o znaczeniu naukowym[39].
[edytuj] Historia Kornwalii
Zobacz więcej w osobnym artykule: Historia Kornwalii.
[edytuj] Czasy prehistoryczne
Pierwsze udokumentowane ślady obecności ludzkiej, w postaci kamiennych narzędzi, pochodzą z okresu 400 000-200 000 lat p.n.e. Nie ma jednak dowodów na osadnictwo ludzi na terenie Kornwalii w tym czasie. Pierwsze odkrycia sugerujące zamieszkanie tych obszarów pochodzą z okresu po ostatniej epoce lodowcowej, około 10 000 p.n.e. i są to osady myśliwych, zlokalizowane głównie na półwyspie Lizard oraz na wyżynach (m.in. Bodmin Moor). W okresie epoki neolitu nastąpił gwałtowny rozwój osadnictwa, powstały pierwsze struktury megalityczne[40][41]. Kornwalia i sąsiedni Devon posiadały duże złoża cyny, która wydobywana była już w epoce brązu przez ludzi z kultury pucharów dzwonowatych. Ponieważ cyna niezbędna jest do produkcji brązu, około roku 1600 p.n.e. region ten przeżył okres prosperity i był ośrodkiem eksportowym cyny do innych części Europy[42]. Z epoki brązu pochodzą menhiry i kamienne kręgi, obecne zwłaszcza na końcu półwyspu[41].
Epoka żelaza rozpoczęła się na Wyspach Brytyjskich około roku 600 p.n.e.[41], niosąc ze sobą rozwój rolnictwa, żelaznych pługów i siekier. Nasiliła się również budowa grodzisk na wzgórzach. Mniej więcej w tym samym czasie (900 – 500 p.n.e.) plemiona celtyckie opanowały wyspę Wielką Brytanię. Pierwsza wzmianka o Kornwalii pochodzi od greckiego historyka Diodora Sycylijskiego, a region ten nosi w jego pismach nazwę Belerion[43].
[edytuj] Epoka rzymska
W okresie dominacji rzymskiej Kornwalia pozostawała na uboczu głównych centrów zainteresowania Rzymian. Co prawda sięgał tu rzymski system dróg, jednak docierał tylko do dwóch twierdz: Restormel Castle i Nanstalon, jak też do rzymskiej willi Magor Farm niedaleko Camborne[44]. Skończył się handel cyną, wydobycie na skalę międzynarodową zastąpił import z Półwyspu Iberyjskiego. Kornwalia jednak nie straciła łączności z sąsiednimi terytoriami dzięki uczęszczanym szlakom morskim z Padstow i Lostwithiel.
W przededniu wycofania Rzymian z Brytanii, Anglosasi byli w stanie podbić większość wyspy, Kornwalia pozostała jednak we władaniu elit rzymskich i celtyckich. Kornwalia należała do plemienia "Dumnonii", którego centrum znajdowało się na terenie współczesnego hrabstwa Devon. Kornwalijska część zwana była "Cornovii". W okresie rzymskim podział między oboma plemionami nie był wyraźny a obie nazwy były stosowane wymiennie. Do VIII wieku władcy Dumdonii byli jednocześnie władcami Cornovii. W legendzie o królu Arturze Gorlois posiada tytuł księcia Kornwalii, ale nie ma dowodów na jego istnienie. Okres ten występuje w Kornwalii jako “wiek świętych”[41] – powstanie celtyckiego chrześcijaństwa i odrodzenie sztuki celtyckiej w Irlandii i Szkocji, która następnie zawędrowała do Kornwalii. W tym właśnie okresie działali kornwalijscy święci: święty Piran, Meriasek czy Geraint; często silne były ich związki z królami Kornwalii.
[edytuj] Średniowiecze
Królestwo Kornwalii powstało ok. VI wieku, jego królowie początkowo podlegali brytyjsko – celtyckiemu Królestwu Dumnonii. Sytuacja polityczna była niestabilna i niektórzy królowie kornwalijscy próbowali podporządkować sobie Bretanię. Tymczasem ze wschodu nadciągało saksońskie zagrożenie z Wessexu, które doprowadziło do upadku królestwa Dumdonii. W roku 721 Brytowie pokonali Saksonów pod “Hehil”. Po wieku spokoju zachodni Saksonowie znów zaatakowali Kornwalię. Kronika anglosaska informuje o bitwie pod Gafulforda, najprawdopodobniej pod obecnym Galford[45]. W roku 838 Kornwalijczycy wraz z Duńczykami zostali pokonani przez Egberta z Wessexu pod Hingston Down[46][47].
Do roku 880 w kościele kornwalijskim wykształciła się przewaga duchownych saksońskich. Kontrolowali oni dobra kościoła, które przeszły ostatecznie na własność królów Wesseksu. Jednak, zgodnie z opinią Alfreda Wielkiego, ilość ziemi posiadanej w Kornwalii była niewielka[48].
W roku 1013 Wessex został pokonany przez wojska duńskie pod dowództwem króla Danii Swena Widłobrodego. Wessex został włączony do imperium duńskiego, jednak nie anektowano doń Kornwalii, Walii ani Szkocji, dając im autonomię w zamian za trybut. Zapisy w Domesday Book świadczą, że do roku 1086 kornwalijscy właściciele zostali prawie całkowicie wywłaszczeni i zastąpieni przez właścicieli angielskich. Dominował jednak język kornwalijski, zwłaszcza w zachodniej i środkowej części Kornwalii; pierwsze typowo angielskie nazwy miejsc pojawiły się na zachód od rzeki Tamar dopiero około roku 1040.
Organizacja Kościoła w Kornwalii w tamtych czasach nie jest jasna. W połowie IX wieku kierował nim biskup Kenstec, który wprowadził Kościół kornwalijski pod jurysdykcję arcybiskupa Canterbury[49]. Pierwsi biskupi byli narodowości kornwalijskiej, od roku 963 wszyscy byli Anglikami. Od 1050 roku Kościół kornwalijski został wchłonięty przez diecezję w Exeterze.
Po roku 1066 większość ziemi w Kornwalii przeszła pod władanie nowej arystokracji, przy czym lwia część należała do Roberta, brata przyrodniego Wilhelma Zdobywcy, największego właściciela ziemi w Anglii po królu[50]. Przy licznych okazjach powoływano książąt Kornwalii, ich linie dynastycznie nie trwały jednak zbyt długo. W średniowieczu rozwinęła się literatura popularna pisana w języku kornijskim, szczególnie w dziedzinie misteriów religijnych. Największym centrum literackim był Glasney College, trzeci najstarszy uniwersytet brytyjski[51][52].
[edytuj] Czasy nowożytne
Tendencje centralistyczne za dynastii Tudorów znacznie przyczyniły się do likwidacji odrębności Kornwalii, m.in. zlikwidowano odrębność prawa stosowanego, narzucając prawo angielskie. W 1497 roku wśród górników kornwalijskich wybuchła rebelia, będąca eskalacją protestu przeciw podniesieniu podatków przez Henryka VII, który zbierał fundusze na wojnę ze Szkocją[53]. Rebelianci dotarli do Londynu, zyskując po drodze zwolenników, jednak zostali pokonani w bitwie pod Deptford Bridge[54].
Kornwalijczycy również wzięli udział w tzw. rebelii modlitewników (Prayer book rebellion) w 1549 będącą odpowiedzią na wprowadzenie modlitewników protestanckich, co było zresztą powszechnym zjawiskiem w południowo – zachodniej Anglii[55]. Nie chodziło tu tylko o tradycyjną katolickość regionu; nowy modlitewnik napisany był tylko w języku angielskim, który był wówczas bardziej rozpowszechniony w regionie. Co prawda łacina również nie była popularna, ale przynajmniej uświęcona tradycją i pozbawiona politycznych konotacji. W wyniku walk zginęło ok. 20% populacji kornwalijskiej – co było również początkiem zaniku języka kornijskiego. Z map pochodzących z XVII wieku, w tym ze słynnej mapy Mercatora wynika, że mieszkańcy Kornwalii uważani byli na równi z Walijczykami i Irlandczykami za jeden z narodów brytyjskich.
Kornwalia odegrała poważną rolę w wojnie domowej w Anglii – była enklawą rojalistów na sympatyzującym z parlamentem południowym zachodzie. Powodem była sytuacja należących do korony kopalń cyny. Siły parlamentu najechały na Kornwalię trzykrotnie i spaliły archiwa księstwa.
1 listopada 1755 roku trzęsienie ziemi w Lizbonie spowodowało falę tsunami, która uderzyła w kornwalijskie wybrzeże. Fala miała wysokość do 3 metrów i spowodowała zalanie znacznej części wybrzeża Kornwalii.
W XVIII wieku w. w odpowiedzi na politykę fiskalną państwa był przemyt na szeroką skalę artykułów do Anglii. Rozwinął się zwłaszcza w Kornwalii[56] – w regionie o trudnym dostępie z morza, stosunkowo pustej i trudniej do skontrolowania przez agendy państwowe przy ówczesnym stanie techniki. Przemytem zajmowały się całe rodziny, żyły z niego również miasta. Mieszkańcy wielu miejscowości pracowali wyłącznie przy przemycie – rozładunku, transporcie w głąb kraju. Lista osób o udokumentowanej działalności przemytniczej (w tym całych rodów) liczy ponad 200 osób[57].
W XVIII i XIX wieku region żył z górnictwa metali kolorowych. Złoża wyczerpały się pod koniec dziewiętnastego wieku, powodując masową emigrację Kornwalijczyków, głównie do Ameryki, Australii i południowej Afryki, gdzie poszukiwano górników. Po upadku górnictwa, rolnictwa i rybołówstwa, w XX wieku gospodarka regionu zaczęła opiera się na turystyce – mimo to Kornwalia uważana jest za jeden z najbiedniejszych regionów zachodniej Europy.
[edytuj] Historia najnowsza
Pod koniec XIX i na początku XX wieku na półwyspie Lizard Guglielmo Marconi prowadził eksperymenty z łącznością radiową; w roku 1901 po raz pierwszy nawiązał łączność radiową z The Needles- na odległość ponad 300 kilometrów[58]. W 1921 roku zamknięto najgłębszą kopalnię rud cyny, Dolcoath Mine. Na ten czas również przypada próba wskrzeszenia języka kornijskiego przez Henry'ego Jennera; w roku 1928 powołał organizację Gorseth Kernow, mającą za zadanie zachowanie świadomości odrębności narodowej wśród Kornwalijczyków[59]
Druga wojna światowa dość łagodnie obeszła się z położonym na uboczu i nieposiadającym większego znaczenia strategicznego regionem[60]. Kornwalijskie plaże były zaminowane[61]. W regionie znajdowały się wojskowe lotniska, służące jako bazy wypadowe[62].
W roku 1951 powstała nacjonalistyczna partia Mebyon Kernow (Synowie Kornwalii) mająca w programie uzyskanie niepodległości[36]. W pięćsetną rocznicę kornwalijskiej rebelii, w roku 1997, odbył się okolicznościowy marsz z Kornwalii do Londynu, znany jako Keskerdh Kernow 500[63]. W 1999 roku Kornwalia została uznana za rejon niedostatecznie rozwinięty ekonomicznie i objęta programem Objective One[64].
[edytuj] Administracja i polityka
Kornwalia jest obecnie hrabstwem niemetropolitarnym z sześcioma dystryktami: Caradon, Carrick, Kerrier, North Cornwall Penwith i Restormel oraz wyspami Scilly na prawach unitary authority. Siedziba i sąd hrabstwa znajdują się w Truro. Okręg wyborczy dla Kornwalii ma centra w Truro i St Austell. Od kwietnia roku 2009 Kornwalia uzyska status unitary authority, co oznacza, że zniknie podział na dystrykty i wszystkie funkcje przejmie scentralizowany ośrodek w Truro[65]. Według szacunków pozwoli to zaoszczędzić 17 mln GBP rocznie, jednak to rozwiązanie spotkało się ze sprzeciwem aż 89% Kornwalijczyków[66].
Wyspy Scilly były w swej historii administrowane przez Kornwalię, jednak obecnie posiadają status unitary authority. Niektóre agendy wysp z powodów ceremonialnych i pragmatycznych są wcielone do struktur kornwalijskich, np. służba zdrowia i policja[67].
Obecnie Kornwalia wybiera pięciu członków do Izby Gmin parlamentu brytyjskiego. W bieżącej kadencji wszyscy parlamentarzyści wywodzą się z partii Liberalnych Demokratów. Do roku 1832 Kornwalia miała 44 deputowanych do parlamentu, co odzwierciedlało wagę złóż cyny dla państwa[68]. Obecnie w Kornwalii coraz silniej objawiają się tendencje do samorządności i samostanowienia. Powszechnym poparciem społecznym[69] cieszy się pomysł powołania parlamentu kornwalijskiego działającego na zasadzie izby samorządowej, na podobnej zasadzie jak w Walii i Szkocji – jest to wynikiem niezadowolenia z działalności Agencji Rozwoju Regionalnego Anglii Południowo-Zachodniej. Istnieją również zwolennicy pomysłu oderwania się od Anglii. W skrajnej postaci tendencje te przejawiają dwie nacjonalistyczne partie kornwalijskie: powstała w r. 1951 Mebyon Kernow oraz Kornwalijska Partia Nacjonalistów[70][71]. Kwestionowane jest respektowanie praw Kornwalijczyków jako mniejszości etnicznej[72].
[edytuj] Demografia
Populacja Kornwalii wynosi 513 527 osób[73], a gęstość zaludnienia wynosi 144 osoby na kilometr kwadratowy, co daje hrabstwu 41 miejsce na 47 hrabstw Anglii. Średni wiek wynosi 42 lata[74]. Kornwalia odznacza się stosunkowo wysokim wzrostem populacji – 11,2% w latach osiemdziesiątych i 5,3% w latach dziewięćdziesiątych, co lokuje ją na piątym miejscu wśród hrabstw Anglii[75]. Zmiany występują nie tyle w wyniku przyrostu naturalnego, co aktualnych tendencji migracyjnych.
Kornwalia nie jest zaludniona równomiernie. Południowe obszary hrabstwa mają większą gęstość zaludnienia niż północne, a wschodnie – większą niż zachodnie. Najrzadziej zasiedlone jest północne wybrzeże atlantyckie oraz unitary authority Wyspy Scilly. W każdym przypadku gęstość zaludnienia jest niższa niż przeciętna krajowa, a tylko dystrykt Restormel jest zaludniony gęściej niż cały region południowo-zachodniej Anglii.
| Ludność[74] | Powierzchnia[74] | Gęstość[74] | |
|---|---|---|---|
| Kornwalia | 524 300 | 3547 | 148 |
| Caradon | 83 300 | 664 | 125 |
| Carrick | 91 300 | 458 | 199 |
| Kerrier | 98 000 | 474 | 207 |
| North Cornwall | 85,3 | 1195 | 71 |
| Penwith | 64 400 | 304 | 212 |
| Restormel | 101 900 | 452 | 225 |
| Wyspy Scilly | 2 100 | 16 | 131 |
| South West England | 5 124 100 | 23 837 | 131 |
| Anglia | 50 762 900 | 130 281 | 390 |
Struktura ludności w Kornwalii. Wytłuszczono miejsca nie wchodzące w skład hrabstwa.
Kornwalia charakteryzuje się wysokim odsetkiem ludzi w wieku emerytalnym – 22,9% w porównaniu do 20,3% w Wielkiej Brytanii. Różnicę tę tłumaczy się masowym przybywaniem ludzi w wieku poprodukcyjnym i zamieszkiwanie w ciepłym klimacie i odpływem ludzi w wieku produkcyjnym, zwłaszcza młodych, ze względu na małą atrakcyjność ekonomiczną hrabstwa.
Ludność Kornwalii uważa się za Anglików choć w ostatnim spisie powszechnym (census 2001) 7% (44 000 w Kornwalii i 3500 osób w pozostałych częściach Wielkiej Brytanii) podało swą narodowość jako kornwalijską[77]. Przyjmuje się, że ok. 50% populacji regionu ma rzeczywiste korzenie celtyckie – w porównaniu z 80% w latach pięćdziesiątych XX wieku[16].
[edytuj] Zatrudnienie
Najwięcej osób znajduje zatrudnienie w handlu i usługach – 31 698 osób. Drugim pracodawcą jest służba zdrowia – 22 000 osób, następnie inny publiczny sektor – edukacja z 20 290 pracownikami. Obsługa ruchu turystycznego zatrudnia 17 170 mieszkańców regionu. W rolnictwie znajduje zatrudnienie 4800 pracowników stałych i 4000 sezonowych[79]. W hrabstwie sukcesywnie obniża się bezrobocie: w ciągu sześciu lat spadło z 10,2% w roku 1996 do 3,3% roku 2002[79]. Zarobki są niższe niż średnia krajowa: w roku 2001 przeciętny Kornwalijczyk zarabiał tygodniowo 280 GBP brutto, podczas gdy średnia dla całej Anglii wynosiła 380 funtów brutto tygodniowo[79].
Od 2004 roku w związku z wstąpieniem nowych państw do Unii Europejskiej i otwarciem brytyjskiego rynku pracy daje się zauważyć znaczny wzrost liczby cudzoziemców pracujących w hrabstwie. I tak w dystrykcie Kerrier liczba zarejestrowanych w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych pracowników zagranicznych w ciągu roku (od 2004 do 2005) wzrosła sześciokrotnie[80] a w dystrykcie Penwith – ponad czterokrotnie. W skali hrabstwa zanotowano ponad trzykrotny wzrost pracowników z zagranicy. Są to najwyższe wskaźniki w całym regionie South West England.
[edytuj] Religia
Wiele miejsc w Kornwalii nosi imiona misjonarzy, najprawdopodobniej irlandzkich, i z reguły nazywanych świętymi, choć historyczność niektórych z nich jest wątpliwa[81]. Patronem Kornwalii i górników kornwalijskich jest święty Piran, jemu tez przypisuje się powstanie flagi kornwalijskiej. Kornwalia długo opierała się wprowadzeniu protestantyzmu, ziemie te były tradycyjnie katolickie. Po reformach Henryka VIII wybuchła rebelia jako protest przeciw wprowadzeniu modlitewników anglikańskich. Obecnie dominującą religią regionu hrabstwa jest chrześcijaństwo – jako chrześcijan określa się blisko 75% mieszkańców Kornwalii[82]. Na drugim miejscu plasują się buddyści – 0,15%, następnie muzułmanie – 0,1%, żydzi – 0,1%, hinduiści – 0,05% W każdym przypadku jest to mniej niż średnia dla Anglii[83]. Jako niewierzących określa się 17% populacji regionu – w porównaniu do ogólnoangielskiego wskaźnika 14,81%[82].
Najwięcej chrześcijan jest obrządku anglikańskiego. Kornwalia w całości należy do diecezji w Truro[84]. Drugim co do liczebności wiernych obrządkiem jest rzymski katolicyzm. Pod względem organizacyjnym kościół katolicki w hrabstwie należy do prowincji Birmingham[85] i diecezji Plymouth[86].
[edytuj] Miasta
Ośrodkiem administracyjnym hrabstwa i jedynym miastem o statusie katedralnym (city) jest Truro, aczkolwiek dopiero czwartym pod względem wielkości. Sąsiedni Falmouth pełni rolę portu dla stolicy hrabstwa i jest obecnie największy – pozostałe porty hrabstwa, Padstow i najbardziej na zachód wysunięty port Wielkiej Brytanii, St Ives, podupadły znacznie. Największe miasto Kornwalii, St Austell jest ośrodkiem przemysłu ceramicznego, konurbacja Redruth – Camborne, największe skupisko ludności w hrabstwie, odgrywała dużą rolę w górnictwie cyny. Obecnie w obu miastach dominuje przemysł spożywczy i drobny. Dla odmiany Penzance, Bude, St Ives i Newquay są ważnymi ośrodkami turystycznymi o znaczeniu ponadregionalnym. Newquay jest największym w Anglii ośrodkiem surfingu i dużym centrum sportów wodnych; St Ives zostało wybrane przez The Guardian najlepszym miastem wypoczynku letniego w roku 2007[87].
| Lp. | Miasto | Liczba mieszkańców[88][89] |
|---|---|---|
| 1 | Camborne i Redruth | 39 937 |
| 2 | St Austell | 22 658 |
| 3 | Falmouth | 21 635 |
| 4 | Truro | 20 920 |
| 5 | Penzance | 20 255 |
| 6 | Newquay | 19 562 |
| 7 | Saltash | 14 124 |
| 8 | Bodmin | 12 778 |
| 9 | Helston | 10 578 |
| 10 | St Ives | 9 866 |
Tabela przedstawia dziesięć największych miast Kornwalii według stanu na rok 2001. Wytłuszczono miasto o statusie city.
[edytuj] Transport i komunikacja
[edytuj] Transport lądowy
Kornwalia nie ma autostrady i w najbliższej przyszłości nie przewiduje się jej zbudowania, choć sprawą zainteresowana jest Unia Europejska[90]. Przez hrabstwo przebiegają trzy drogi krajowe – A 38 Bodmin – Derby, która wkracza do hrabstwa przez most na rzece Tamar w mieście Saltash, droga A39, tzw. Atlantic Highway z Barnstaple do Falmouth i dalej do Bridgwater oraz A30 z Londynu do Land's End, która przekracza granicę Kornwalii pod Launceston.
Przez Kornwalię przebiega linia kolejowa Penzance –