Galeon
Z Wikipedii
Galeon – żaglowy okręt wojenny lub statek handlowy, cechujący się wysoką zwężającą się ku górze nadbudówką rufową oraz galionem – figurą na dziobie okrętu, z reguły uzasadniającą jego nazwę. Okres dominacji galeonów przypadał na XVI – XVII wiek.
Spis treści |
[edytuj] Budowa
Galeony były jednostkami 3-masztowymi, rzadko 4-masztowymi z żaglami rejowymi na pierwszych dwóch masztach (fokmaszt i grotmaszt) oraz nad i pod bukszprytem, oraz żaglami łacińskimi na jednym – dwu ostatnich (bezanmaszt i ew. bonaventura). Uzbrojone były w od kilkunastu (małe galeony i handlowe) do ponad setki dział różnych wagomiarów i kalibrów, najczęściej niewielkich. Pojemność galeonów sięgała 750 łasztów (tonaż od 100 do 600-700 ton, największe do 2300 ton). Długość kadłuba wahała się od ok. 30 do 55 m, szerokość od 7 do 14 m.
[edytuj] Historia
Galeony powstały w drodze ewolucji karaki, zmierzającej do poprawienia ich własności żeglugowych przez nadanie smuklejszych kształtów, bazując na doświadczeniach z budowy mniejszych karawel. Pierwsze galeony, mające jeszcze wiele cech karak, pojawiły się na początku XVI wieku w państwach śródziemnomorskich. Klasa galeonów ukształtowała się w połowie XVI wieku. Głównymi cechami wyróżniającymi je od karak były smuklejsze kształty kadłuba, znacznie niższa nadbudówka dziobowa (forkasztel) i smuklejsza, wysoka, zwężająca się ku górze nadbudówka rufowa o konstrukcji schodkowej. Na samej rufie w nadbudówce umieszczano kabiny dowódcy i oficerów, często bogato przeszklone i zdobione z zewnątrz. Nadbudówka dziobowa przy tym została nieco cofnięta ku rufie, a dziób upodobnił się do dziobów galer i przybrał formę galionu, z platformą ułatwiającą obsługę takielunku na dziobie. Galeony przeznaczone były przede wszystkim do żeglugi oceanicznej, budowano jednak też mniejsze jednostki. Wczesne jednostki mogły pełnić funkcje zarówno handlowe, jak i wojenne, po uzbrojeniu. Od lat 70. XVI wieku rozpoczęto budować specjalne galeony wojenne, o obniżonych kasztelach i uzbrojone w cięższą artylerię. Galeony wojenne uzbrajano w działa lekkie (80-200 sztuk), lub ciężkie działa 18-funtowe (40-50 sztuk) rozmieszczone wzdłuż burt na jednym lub dwóch pokładach działowych. Pierwszym galeonem z dwoma pokładami działowymi był brytyjski "Prince Royal" (zwodowany w 1610 roku, szkutnik: Phineas Pett). Pierwszym galeonem z trzema pokładami działowymi (chociaż wg. niektórych źródeł żaglowiec ten klasyfikowany jest jako okręt liniowy) był brytyjski "Sovereign of the Seas" (szkutnik: Phineas Pett, koszt budowy: 65 586 funtów, w służbie od 1649 roku, wyporność: 1683 t, długość na linii wodnej: 52 m, uzbrojenie: 100 dział). Na kasztelach ustawiano lżejsze armaty. Liczebność załogi galeonu sięgała 700 ludzi (żołnierzy, marynarzy i kanonierów). W wyniku dalszej ewolucji, w drugiej połowie XVII wieku galeony wojenne przekształciły się w okręty liniowe.
[edytuj] Historyczne galeony
- polskie:
- Smok – nigdy nie ukończony, polski okręt wojenny,
- Rycerz Święty Jerzy – XVII-wieczny okręt wojenny, biorący udział w bitwie pod Oliwą,
- Wodnik – XVII-wieczny, niewielki okręt wojenny (17 dział, 200t), biorący udział w bitwie pod Oliwą,
- Latający Jeleń – XVII-wieczny, niewielki (20 dział, 300t) okręt wojenny, biorący udział w bitwie pod Oliwą,
- Król Dawid – XVII-wieczny okręt wojenny (31 dział, 400t), biorący udział w bitwie pod Oliwą,
- hiszpańskie:
- Nuestra Señora de la Concepción (Cagafuego) – XVI-wieczny, hiszpański galeon handlowy,
- Nuestra Señora de Atocha,
- Santa Margarita,
- portugalskie:
- San Martin – XVI-wieczny galeon, okręt flagowy Don Alonso Péreza de Guzmána el Bueno, diuka Medina Sidonia, dowódcy Wielkiej Armady
- angielskie:
- Golden Hind – okręt flagowy Francisa Drake'a podczas jego podróży dookoła świata,
- Triumph – XVI-wieczny okręt flagowy wiceadmirała Martina Frobishera, największy okręt wojenny we flocie królowej Elżbiety I (55 dział, 760t),
- Ark Royal – angielski okręt flagowy, biorący udział w walkach z Wielką Armadą,
- Revenge – XVI-wieczny okręt wojenny (46 dział, 500t),
- szwedzkie:
- Tigern (pl. Tygrys) – XVII-wieczny okręt admiralski (22 dział, 320t), zdobyty przez wojska polskie w bitwie pod Oliwą,
- Solen (pl. Słońce) – XVII-wieczny okręt wojenny (38 dział, 300t), biorący udział w bitwie pod Oliwą,
- Pelikanen (pl. Pelikan) – XVII-wieczny okręt wojenny (20 dział, 200t), biorący udział w bitwie pod Oliwą,
- Månen (pl. Księżyc) – XVII-wieczny okręt wojenny (26 dział, 300t), biorący udział w bitwie pod Oliwą,
- Enhörningen (pl. Jednorożec) – XVII-wieczny okręt wojenny (18 dział, 240t), biorący udział w bitwie pod Oliwą,
- Vasa – królewski okręt wojenny, zatonął w czasie pierwszego rejsu, wydobyty w 1961 roku i przekształcony na muzeum,
- holenderskie:
- Halve Maen (ang. Half Moon) – okręt angielskiego podróżnika Henrego Hudsona,
- Hanza:
- Adler von Lubeck – XVI-wieczny, ciężki okręt wojenny należący do Związku Hanzeatyckiego, był największym galeonem w roku 1566, kiedy to został zbudowany,
- japońskie:
- San Juan Bautista – XVI-wieczny galeon, zbudowany wg. wzorów europejskich,
- inne:
- San Salvador – jeden z dwóch pierwszych okrętów, które dotarły do Santa Catalina Island u wybrzeży Stanów Zjednoczonych w stanie Kalifornia,
- Mayflower – okręt pierwszych kolonistów angielskich,
[edytuj] Galeony okresu przejściowego
Ponieważ rozwój okrętów był procesem ciągłym i liniowym, niektóre okręty w zależności od opracowania są różnie klasyfikowane (raz jako galeon, innym razem jako okręt liniowy). Wynikało to między innym z rozwoju technologi (działa o większej sile rażenia), a co za tym idzie ze zmiany taktyki stosowanej w bitwie. Coraz mniejsze znaczenie zaczynał mieć abordaż, a walka odbywała się na większym dystansie. Uzbrojenie galeonów zwiększało się o dodatkowe pokłady działowe, rosła siła ognia, a okręty, aby jak najbardziej to wykorzystać, rozciągały swój szyk w linię (tak aby operować całą długością baterii burtowej). W związku z tym okręty tego okresu (XVIIw.) charakteryzuje jeszcze budowa podobna do galeonu, lecz taktyka ich działania była już właściwa dla okrętów liniowych.
- La Couronne (pl. korona) – francuski okręt wojenny, wybudowany z polecenia kardynała Richelieau,
- Prince Royal
- Sovereign of the Seas
[edytuj] Współczesne repliki galeonów
- Neptun – replika zbudowana na potrzeby filmu Piraci
- Batavia – replika zbudowana w 1995 w Lelystad w Holandii przy użyciu XVII-wiecznych technologii i narzędzi.
- Golden Hind – replika zbudowana w roku 1973. Przebyła ona ponad 140 000 mil i podobnie jak oryginał, odbyła podróż dookoła świata. Okręt ten można było również oglądać w serialu Szogun. Od lat 90. okręt stoi przy nabrzeżu St Mary Overie w Southwark w Londynie. Został przekształcony w muzeum historii żeglarstwa ery elżbietańskiej.
- Mayflower II – replika okrętu Mayflower zbudowana w 1956 w Anglii. Obecnie statek ten można zwiedzać w Plymouth, w Nowej Anglii.
- San Juan Bautista – replika z 1993. Został zrekonstruowany na podstawie zachowanych opisów i rysunków. Obecnie jest częścią parku tematycznego w portowym mieście Ishinomaki w Japonii.
- Half Moon – replika holenderskiego okrętu, którym pływał angielski żeglarz i odkrywca Henry Hudson. Jest udostępniona do zwiedzania w Muzeum Nowej Holandii (ang. New Netherland Museum) w Albany,
- Lew – niewielki statek wycieczkowy stylizowany na galeon. Odbywa rejsy wycieczkowe po Motławie w Gdańsku.
Zobacz też: przegląd zagadnień z zakresu żeglarstwa.
[edytuj] Literatura
- Piotr Olender: "Okręty wojenne 1492-1650" w: Morza, statki i okręty 4/2005
- Paweł Wieczorkiewicz: "Historia wojen morskich", tom 1 Wiek żagla, Wydawnictwo PULS, Londyn 1995, ISBN 1 85917 030 7
| Chiny już nie chcą pożyczać pieniędzy Ameryce |
|
Chiny zaczynają ograniczać pożyczanie pieniędzy USA w postaci wykupywania amerykańskich obligacji skarbowych - pisze czwartkowy "New York Times". Na krótką metę może to być bolesne dla zadłużonych i pogrążonych w recesji Stanów Zjednoczonych.
|
| Szefowie Gazpromu i Naftohazu jadą do Soczi |
|
Szefowie rosyjskiego Gazpromu i ukraińskiego Naftohazu, Aleksiej Miller i Ołeh Dubyna, z Brukseli razem polecą do Soczi, nad Morzem Czarnym - podała w czwartek wieczorem agencja ITAR-TASS, powołując się na dobrze poinformowane źródło w stolicy Belgii.
|
| "Chwała Bogu, z Polską wszystko uregulowane" |
|
Premier Rosji Władimir Putin wyraził w czwartek zadowolenie ze stanu relacji z Polską w sferze tranzytu rosyjskiego gazu ziemnego do Europy Zachodniej.
|
| Dwudziestu siedmiu ministrów karci Rosję i Ukrainę |
|
Ministrowie spraw europejskich krajów UE przyjęli w czwartek wspólną deklarację, w której ocenili, że w konflikcie gazowym Ukraina i Rosja szkodzą swej wiarygodności, oraz zapowiedzieli przyspieszenie prac nad polityką bezpieczeństwa energetycznego.
|
| Iran grozi Izraelowi, ale zakazał wyjazdu "kamizkaze" |
|
Irański przywódca religijny ajatollah Ali Chamenei zakazał ochotnikom z tego kraju wyjazdów, by przeprowadzać samobójcze ataki bombowe przeciwko Izraelowi. Ostrzegł jednak, że Iran nie będzie szczędził wysiłków, żeby wspomóc Hamas w inny sposób.
|